Het verhaal van de schepping
Enuma Elisj
-Toen de hemel daarboven nog geen naam had
en de aarde daarbeneden nog geen naam droeg
en de eerbiedwaardige Apsu gewon hen
en chaos - Tiamut - was hun beider moeder.
Hun wateren waren vermengd met elkaar
en geen veld was nog gevormd, geen moeras was er te zien;
toen er nog geen van de goden bestonden
en nog geen van een naam droeg en hun lot nog niet bepaald was,
werden in het midden van de hemel de goden geschapen:
Lahmu en Lahamu werden tot leven geroepen ..
Eeuwen gingen voorbij..."
Dit zijn de beginwoorden uit het Enuma Elisj, een scheppingsverhaal uit ongeveer 1100 voor Christus.
In 1875 werd een grote ontdekking gedaan, die het beeld van de Oude Testamentische wetenschap ingrijpend zou veranderen. In de ruïnes van Ninevé in de bibliotheek van het paleis van Assurbanipal werden 7 kleitabletten gevonden met de oude Soemerische scheppingsmythe Enuma Elisj. Voor wetenschappers in het Oude Testament werd duidelijk, dat het scheppingsverhaal uit Genesis 1 lang niet zo uniek was als men altijd gedacht had. Er waren vele overeenkomsten tussen Genesis 1 en Enuma Elisj, de wateren van hemel en aarde, die nog ongemengd waren, de chaos aan het begin van de tijd, het scheppen van de aarde, de schepping van de levende wezens en ook van de mens.
Tussen 1875 en 1925 werd ook elders in het Midden Oosten kleitabletten gevonden, waarop de een variant van de tekst van het Enuma Elisj geschreven stond. De namen van de goden waren aangepast aan de plaats en het verhaal kende vele variëteiten.
Tegenwoordig wordt ervan uitgegaan, dat Genesis 1 tijdens de Babylonische ballingschap (6de eeuw voor Christus) verteld en geschreven werd als eigen variatie op het oude Soemerische scheppingsverhaal.
Creatie of evolutie?
In dit jaar vieren we dat 200 jaar geleden Darwin geboren werd. 150 jaar geleden schreef hij "On the Origin of Species." Hierin werkte hij de theorie van de evolutie uit. Met de erfelijkheidstheorieën van Mendel vormt zijn theorie op het ogenblik de basis van de huidige biologiewetenschap.
Het geboortejaar van Darwin vormde de aanleiding voor een huis-aan-huis verspreide brochure, waarin de lezer tegenover de evolutieleer van Darwin de verklaring van de schepping van de wereld door God in zes dagen gesteld werd. Voor de schrijvers van de brochure is het een of-of situatie. Of je bent gelovig en gelooft, dat de wereld in zes dagen geschapen is, of je hangt de evolutietheorie van Darwin aan. Overigens ook sommige atheïsten stellen ons voor dezelfde keuze. De aldus geschapen tegenstelling tussen creatie of evolutie is mijns inziens heilloos. Beide groepen, degenen, die mij proberen te overtuigen, dat de enig juiste theorie voor het ontstaan van de mens het verhaal uit Genesis 1 is en degenen, die mijn geloof bestrijden op grond van Darwin's evoltietheorie, gaan naar mijn idee de mist in door totaal verschillende teksten met elkaar te vergelijken. Het verhaal van Genesis 1 beoogt geen wetenschappelijke verklaring van de wereld, ook geen, laat staan, een of andere creationistische theorie aan te leveren over het ontstaan van de wereld. Darwin's ???The origin of species??? is een wetenschappelijke tekst, gebaseerd op onderzoek, waarvan de beweringen getoetst kunnen worden. Genesis 1 wil in de eerste plaats voorgelezen worden in de samenkomst van de gemeente, is een tekst voor de liturgie, die gelezen wordt op een bepaald moment in het liturgische jaar. De bedoeling van de teksten lichten op in de liturgische samenhang.
De lezing van Genesis 1 in de Synagoge.
De synagoge leest de boeken van Mozes (Genesis tot en met Deuteronomium) in één jaar. Op Simchat Thora (Vreugde der Wet) in het najaar beëindigt men met de lezing van het slothoofdstuk van Deuteronomium. Mozes ziet vanaf de berg Nebo aan de overkant van de Jordaan tegenover Jericho het beloofde land. Daar sterft hij ook. Het volk Israël staat op het punt het land van belofte in te trekken onder leiding van Jozua. Je zou verwachten, dat in de synagoge dan verder gelezen zal worden met Jozua 1. Maar in de synagoge begint men in dezelfde dienst weer opnieuw Genesis 1 te lezen. Beschrijft Genesis 1 niet het land van belofte? Het land van belofte is dan niet alleen Kanaän, maar de gehele aarde (het Hebreeuwse eretz kan men zowel vertalen met land als ook aarde. Het is een land goed om te leven, de aarde is goed. God heeft de bedreigingen van de chaos afgewend, ruimte geschapen om te leven.
De lezing van Genesis 1 in de kerk.
Ook in de leesroosters van de kerk heeft Genesis 1 een vaste plek gekregen. Het is de eerste lezing van de lezingen van de Paasnacht.
Het is de eerste lezing, die klinkt na de Goede Vrijdag. In de dienst van Goede Vrijdag heeft men kunnen horen over het Kruispasen van Jezus van Nazareth: een rechtvaardige, die gedood wordt. Nu is de gemeente bij elkaar in een donkere kerk. Het lijkt wel op de situatie, die in Genesis 1 wordt beschreven: de aarde nu was woest en leeg. Het lijkt wel op de situatie, waarin de wereld is terecht gekomen zonder de Rechtvaardige. De donkere kerk verbeeldt het graf van de Rechtvaardige.
De Paaskaars wordt binnengedragen. Licht van Christus. Heer God, wij danken U. Het licht van de Paaskaars wordt uitgedeeld aan de aanwezigen in de dienst.
In de Paasnacht wordt Genesis 1 voorgelezen. We horen, hoe de chaotische machten paal en perk worden gesteld: in de duisternis klinkt het woord: er zij licht en er was licht. Licht en duisternis worden van elkaar gescheiden. De doodsdreiging waarvoor het water staat, wordt doorbroken - de scheiding van het water boven en onder en het water zal niet de gehele aarde bedekken: het land / de aarde wordt tevoorschijn geroepen.
Liturgie en het scheppingsverhaal
Als men het scheppingsverhaal in dit liturgisch kader hoort, gaat het niet om een wetenschappelijke verklaring van het ontstaan van hemel en aarde, maar gaat het om de ervaring van mensen, die met nieuwe ogen naar de aarde kunnen kijken. We leren opnieuw zien na de verschrikkingen van Goede Vrijdag of na de bevrijding uit Egypte en de lange leertocht door de woestijn zien we het land van belofte: de chaotische machten, de woestheid en leegheid hebben niet het laatste woord. De aarde is goed. Er is een ruimte voor ons geschapen om te wonen. De dood heeft niet het laatste woord.
Tenslotte
Het scheppingsverhaal uit Genesis 1 blijft een verhaal, dat me bezig blijft houden. Steeds weer bij het lezen en herlezen ontdek ik iets nieuws. Men raakt niet uitgestudeerd. Vruchtbaar is het ook om het verhaal Genesis 1 te vergelijken met Enuma Elisj. Selma Schepel, die zich intensief bezighield met dit Soemerische scheppingsverhaal (Enuma Elisj, Het Babylonische scheppingsverhaal., Auteur; Selma Schepel, Uitgeverij Ankh-Hermes, ISBN: 90 202 1962 6) vertelt, dat dit verhaal tijdens het Nieuwjaar voorgedragen werd. De bedoeling van deze voordracht tijdens het nieuwjaarsfeest was: dat het volk er zo aan herinnerd werd, dat de mens gemaakt is met een speciale reden: werken voor de goden, offers brengen en de koning van je stad dienen zo goed als je kunt. In het bijbelse scheppingsverhaal gaat het om Gods gave van ruimte voor ieder mens op aarde om te leven. Genesis 1 vertelt over de bevrijding van de doodsmachten.
A.C.Verwaal