Jezusfilms
Het verhaal en zijn verfilming
In het najaar van .2007 hebben we een aantal Jezus-filmen bekeken. Het waren de verfilming van de rock-opera Jesus Christ superstar van Norman Jewison, the last temptation of Christ van Martin Scorsese en Pasolini's Il Vangelo secondo Matteo. Natuurlijk hadden we ook andere films kunnen uitkiezen, zoals Mel Gibson's the Passion of Christ of bvb Jesus of Montreal.
Het verhaal
Hoe maak je een film over Jezus? De regisseur van een Jezusfilm komt gelijk voor een aantal problemen te staan. Er is niet één verhaal over Jezus, maar meerdere. In de bijbel hebben we te maken met vier evangelies. Elke evangelist heeft een andere optiek bij het schrijven van zijn verhaal.
Marcus is de eerste evangelist die een evangelie op schrift heeft gesteld. Hij vertelt het verhaal van de Zoon van God. Het Mattheüsevangelie heeft het over de zoon van David, de koning der Joden en tekent Jezus als een nieuwe Mozes. Lucas schrijft zijn evangelie als brief aan Theofilus en benadrukt, dat Jezus gekomen is voor de armen. Het thema van de verkondiging van Jezus in het Johannesevangelie is nu niet meer de nabije komst van het koninkrijk, maar het eeuwige leven, dat met en in de persoon van Jezus is gekomen. Johannes herschept de evangelies van Marcus, Mattheüs en Lucas in een nieuw verhaal. De evangelieverhalen spreken door de verschillende accenten, die de evangelisten leggen elkaar soms tegen. Het is begrijpelijk, dat al spoedig een evangeliën-harmonie ontstond, waarin men een en ander probeerde recht te trekken. Daarnaast ontstonden ook naar het voorbeeld van deze evangelies ook andere evangelies, zoals bijvoorbeeld het evangelie van Maria Magdalena, het Petrusevangelie en het recentelijk uitgegeven Judasevangelie.
De verfilming
Van de drie films, die we bekeken hebben, is er één direkt op een van de evangelies gebaseerd, nl. die van Pasolini. Jesus Christ Superstar is een verfilming van de gelijknamige rockopera en the temptation of Jesus Christ op een roman van de Griekse schrijver Kazantzakis.
Jesus Christ, superstar.
Om te beginnen met Jesus Christ Superstar. In deze film wordt Jezus als superster, te vergelijken met grote popidolen als the Beatles, the Roling Stones enzovoorts voorgesteld. Deze film is de enige film, die we bekenen hebben, die in Israël opgenomen is. Van het begin tot het eind weet men echter, dat deze film geen reconstructie is van wat in het verre verleden heeft afgespeeld, maar dat de acteurs op indrukwekkende wijze op locatie een rockopera uitvoeren.
De film beperkt zich tot de laatste weken van Jezus. Aan het begin van de film komt een bus vol acteurs aan bij het toneel in het woestijngebied. Op de bus zijn de rekwisieten, o.a. een groot kruis gebonden. De acteurs stappen uit en dansen op de muziek. Opvallend is, dat men niet ziet, dat de hoofdpersoon uit de bus komt. Aan het eind van de film als de acteurs vertrekken is ook daar acteur, die Jezus speelt de opvallende afwezige.
In grote lijnen wordt het evangelieverhaal gevolgd. Judas Iskarioth en Maria Magdalena zijn echter de grote nevenkarakters. Judas is kritisch op Jezus. Hij vreest voor de consequenties van de groeiende populariteit van Jezus.
Vervreemdende effecten in de film zijn in legio aanwezig. In de tempel die Jezus reinigt, ontwaren we ook moderne zaken als spiegels, machinegeweren en hasjpijpjes. Herodes heeft al van de 'hype' over Jezus gehoord. Hij en zijn hofhouding in moderne decadente kleding troont op een vlonder in de zee en wordt begeleid door een honky-tonkpiano. Hij vraagt Jezus om tekenen te verrichten, wat Hij weigert.
Judas krijgt, als hij Jezus gevangen ziet wroeging en verhangt zich. Als Pilatus zijn handen in onschuld wast, daalt Judas in het wit gekleed begeleid door zingende engelen op een zilveren kruis en zingt het lied Jesus Christ Superstar, waarin Judas klaagt, dat Jezus als hij vandaag als Messias terugkeert populairder zou zijn en dat zijn boodschap gemakkelijker aanvaard zou worden en hij vraagt zich af wat Jezus denkt over stichters van andere religies, zoals Boeddha en Mohammed. En hij wil weten of Jezus denkt, dat hij is, wat zij over hem zeggen.
Na het zien van de film speelden nog dagen lang een aantal prachtige liederen (zoals I don't know how to love him) uit de opera in mijn hoofd. In de Mattheüspassie van Bach wordt het evangelie op muziek gezet, de koralen tussen de evangelieteksten door zijn de reactie op het gebeuren van de gemeente verwoord. In Jesus Christ Superstar zijn de liederen de reacties van de individuele moderne gelovigen of niet gelovigen.
Jesus Christ Superstar is een prachtige film. Judas Iskarioth komt sympathieker naar voren dan in de evangelies uit de bijbel.
The last temptation of Christ.
De film begint voor mij schokkend. De timmerman Jezus fabriceert kruizen voor de Romeinse bezetters om opstandelingen te executeren. Hij wordt innerlijk verscheurd omdat hij weet, dat God een plan met hem heeft. Ook in deze film speelt Judas van Iskarioth een belangrijke rol. Hij heeft de opdracht om de verrader Jezus te doden, maar hij vermoedt, dat Jezus de Messias is en daarom vraagt hij Jezus de revolte tegen de Romeinen te leiden. Jezus antwoordt dat zijn boodschap liefde inhoudt. Liefde is de hoogste deugd, die God van de mens verwacht. Judas wordt volgeling van Jezus, maar hij waarschuwt Jezus, dat hij hem zal doden als hij de revolutie verraadt.
Een tweede schokkende ervaring is hoe de film (en het boek van Kazantzakis) Maria van Magdala tekent, nl. als hoer. Nu weten we, dat dit te danken is aan een paus uit de zesde eeuw, die verschillende bijbelgedeelten met elkaar in verband bracht. Later redt Jezus haar als een menigte haar tracht te stenigen. Met de verhaallijnen uit de bijbel neemt de film (en dus ook de roman een loopje. Er zijn al discipelen, voordat Jezus gedoopt is door Johannes de doper. De tempel wordt in de film tweemaal gereinigd. De tweede keer komt Jezus in de verleiding zelfs de tempel over te nemen door middel van geweld, maar hij ziet ervan af, als zijn handen beginnen te bloeden.
Jezus wordt na verraad van Judas, die over Jezus teleurgesteld is geraakt opgepakt en door Pilatus ter dood wordt veroordeeld, Aan het kruis verschijnt een meisje, een engel?, die hem vertelt, dat hij Gods zoon niet is, ook niet de Messias, maar dat God van hem houdt en dat hij niet hoeft dood te gaan. Ze haalt hem van het kruis af. En daarna trouwt Jezus met Maria Magdalena en krijgt met haar een kind. Als Maria Magdalena plotseling sterft, wordt hem door de "engel" verteld, dat alle vrouwen Maria zijn en hij gaat samenleven met de twee zusters van Lazarus. Hij hoort dan Paulus spreken over de Messias. Jezus probeert dan Paulus te overtuigen, dat hij ongelijk heeft.
Aan het eind van het leven komen de vroegere leerlingen van Jezus op zijn sterfbed bij hem langs. Als laatste komt Judas, die zegt, dat hij een verrader is. Dan wordt duidelijk, dat de engel eigenlijk satan is, die hem verleid heeft om een leven te leiden vaneen sterveling. Jezus realiseert, terwijl Jeruzalem brandt, dat hij redding moet brengen voor de mensheid. Hij keert terug in de tijd naar de plek van de kruisiging en hij bidt God, dat hij zijn doel mag vervullen en dat hij Gods zoon mag zijn. Jezus keert onmiddellijk terug aan het kruis en schreeuwt dan de woorden: het is volbracht, het is volbracht.
Het centrale uitgangspunt van de film is, dat Jezus, alhoewel vrij van zonden toch onderworpen is aan iedere vorm van verzoeking, ook vrees, twijfel, depressies en lusten. Kazantzakis en daarmee Scorsese gaan in hun film uit van de tweenaturenleer van Jezus (Jezus is tegelijkertijd God en mens). De verleiding in de film the temptation of Christ is dat de menselijke natuur de overhand krijgt, maar uiteindelijk krijgt de verleider geen vat op Jezus Christus.
Het Mattheüsevangelie van Pasolini.
De verkoper van de video zei, dat de beste Jezusfilm is, die hij kende. Ik geef hem gelijk. Dat heeft zeker te maken met de amateur-acteurs, die Pasolini koos. Pasolini toont zich in zijn film een geduldig en aandachtig lezer van het evangelie van Mattheüs. Hij maakte voornamelijk gebruik van de inwoners van Materna, de stad in Zuid Italië, waar hij de film draaide. Pasolini gebruikt geen steracteurs met prachtige lichamen, volmaakte gebitten en van top tot teen goed verzorgd, maar mensen met hun mooie, maar ook lelijke lichamelijke kenmerken. In zijn film volgt Pasolini simpelweg het evangelie, gebruikmakend van de dialogen in het evangelie en de verhaallijnen.
Veel vertelt Pasolini door de camera te richten op de gezichten van de spelers. Bijvoorbeeld aan het begin krijgen we een close-up van de maagd Maria, die dromerig in de verte kijkt. We begrijpen, dat ze zwanger is. Vervolgens zien we het verwarde en van afschuw vertrokken gezicht van Jozef, die geen raad weet met de zwangerschap van zijn verloofde. Hij gaat zwerven en ontmoet een engel (zonder vleugeltjes), die hem duidelijk maakt wat er aan de hand is. Als hij terugkeert zien we Jozef Maria met een verlegen lach tot zich nemen.
In de film komt het volle accent op Jezus als leraar. Het proces, de kruisiging en opstanding zien we mee over de schouder van de machteloze boeren, die dit op een afstand moeten meemaken.
Pasolini heeft door zijn verfilming het beeld van Jezus als lieve, aardige man doorbroken. We zijn iet gewend het evangelie in één keer te lezen. We lezen steeds weer kleine gedeeltes. In de film worden we gedwongen om het hele verhaal van Mattheüs te zien en te horen. We ontmoeten een strenge Jezus, die de Bergrede verkondigt . Het heeft ons op een nieuwe manier het evangelie leren verstaan.
Tenslotte
We hebben onze eigen voorstellingen van het evangelie. Bepaalde beelden zijn bij ons ingeroest. Judas zien we als verrader. Jezus als een lieve man. We denken, dat we ongeveer wel weten, wat de inhoud van het evangelie is.
Een verfilming van het evangelie leert ons opnieuw onze voorstellingen na te gaan. Niet alleen onze voorstellingen van en opvattingen over Jezus en zijn werk, maar ook van de mensen om hem heen, zoals Maria Magdalena en Judas Iskarioth.
De beelden en de vragen uit de films blijven bij als ik de evangelies lees en als ik nadenk over een dogma als de tweenaturenleer. Het dwingt opnieuw te studeren, waar het destijds in de vierde eeuw om ging, toen men dit dogma formuleerde.
Moeten we Jezus "als superstar" omschrijven, zoals Judas Iskarioth in Jesus Christ superstar zingt? Ik heb daar moeite mee. Maar tegelijkertijd in elke tijd zoekt men naar nieuwe uitdrukkingen om het unieke van Jezus te formuleren.
Het is goed om ons tegelijkertijd te realiseren, dat we bij de films te maken hebben met voorstellingen en interpretaties van de regisseurs. Ze geven geen betrouwbaar beeld van hoe het historische leven van Jezus en de leerlingen geweest is.
We zullen de films moeten wegen, zien en ook bereid zijn om onze voorstellingen bij te stellen.
A.C.Verwaal